Wie vandaag het Prinsenkasteel in Grimbergen bezoekt, ziet een ruïne. Verweerde muren steken boven het water uit en de donjon waakt nog altijd over het Prinsenbos. Op het eerste gezicht lijkt het verhaal van het kasteel er een van verlies en verval.
Maar schijn bedriegt. Achter de eeuwenoude stenen groeit een nieuw verhaal: dat van een kasteel dat niet wordt heropgebouwd zoals vroeger, maar nieuw leven wordt ingeblazen als een plaats voor vakmanschap, experiment en ontmoeting.
Een kasteel met een lange geschiedenis
Het Prinsenkasteel was eeuwenlang de verblijfplaats van de heren van Grimbergen. Nadat hun burcht in de Borcht tijdens de Grimbergse Oorlog was afgebrand, werd elders een nieuwe residentie uitgebouwd. Voor zover vandaag bekend, duikt het Prinsenkasteel pas in de 15de eeuw duidelijk op in de historische bronnen.
Doorheen de eeuwen werd het kasteel meermaals uitgebreid en aangepast. In 1610 onderging het een grondige verbouwing tot aantrekkelijk verblijf voor de adel. Het omringende domein, dat we vandaag kennen als het Prinsenbos, maakte toen deel uit van een uitgestrekt kasteelpark.
De geschiedenis was het Prinsenkasteel niet altijd gunstig gezind. Het kasteel leed zwaar onder de Oostenrijkse Successieoorlogen en de Franse beschietingen. Toch bleef het eeuwenlang overeind.
Het Prinsenkasteel in 1918 (Duitse negatieven) en na de brand. Foto's door KIK-IRPA, Brussels (Belgium), Balat.
De zwaarste klap kwam tijdens de Tweede Wereldoorlog. Duitse troepen namen hun intrek in het kasteel. Toen zij zich in 1944 terugtrokken, staken ze het gebouw in brand. Wat generaties lang was opgebouwd, werd in korte tijd verwoest.
Daarna begon een lange periode van verval. Regen, vorst en begroeiing kregen vrij spel. Muren brokkelden af en delen van het kasteel stortten in. Ook mensen droegen bij aan het verdwijnen van het kasteel doordat stenen uit de ruïne werden gehaald en elders hergebruikt. Langzaam veranderde het waterkasteel in de ruïne zoals we die vandaag kennen.
De laatste getuige
Van het kasteel bleef vooral de donjon bewaard. Deze middeleeuwse woontoren is een uitzonderlijk voorbeeld van een poortdonjon: een toren die tegelijk dienstdeed als toegangspoort én als woonruimte.
Binnen vertellen de verschillende verdiepingen nog altijd iets over het dagelijks leven van eeuwen geleden. Hier werden bezoekers ontvangen, werd gewoond, gegeten, geslapen en het domein bestuurd. Vanuit de toren hield men toezicht op het kasteel en de omgeving.
De ruïne redden
Na de oorlog bleef het kasteeleiland tientallen jaren ontoegankelijk. Pas in de jaren 1990 werden eerste belangrijke herstellingswerken uitgevoerd. Toch bleef de ruïne kwetsbaar. Een instorting van het parement van de donjon in 2020 en schade aan een hoektoren in 2021 maakten duidelijk hoe dringend verdere acties waren.
Daarom werd het Prinsenkasteel, dat al sinds 1980 beschermd is als monument, opnieuw het onderwerp van grootschalige instandhoudingswerken. Het veiligstellen van de ruïne zodat verdere schade wordt voorkomen en de site opnieuw volledig toegankelijk kan worden was de opdracht. De werken zijn net opgeleverd.
Dronefoto's van het Prinsenkasteel na de instandhoudingswerken. Foto's: Théo Bastin
Bouwen aan de toekomst
En precies daar begint een nieuw hoofdstuk. Het is niet de bedoeling om het Prinsenkasteel volledig te reconstrueren. Maar het MOT wil de site wel opnieuw laten bruisen door er een historische bouwwerf van te maken.
Op het kasteeleiland zal je kunnen ontdekken hoe steenhouwers, timmerlieden, smeden en andere ambachtslieden vroeger werkten. Historische bouwtechnieken worden niet alleen getoond, maar ook echt toegepast en getest. Onder een nieuwe vakwerkbouwloods kunnen ambachtslieden demonstraties geven en experimenteren met technieken uit de late middeleeuwen.
Zelfs de houten steigers maken deel uit van dat verhaal. Ze tonen hoe hoge muren eeuwen geleden werden gebouwd en onderhouden. Wat vandaag een ruïne lijkt, verandert zo stap voor stap in een levend laboratorium voor erfgoed en vakmanschap.
Het mooiste aan het Prinsenkasteel is misschien wel dat het nooit af zal zijn. De ruïne blijft een ruïne. Haar littekens blijven zichtbaar. De brand van 1944, de eeuwen van verval en de verloren gebouwen maken deel uit van haar verhaal. Waar vroeger ridders, edellieden en soldaten rondliepen, komen nu bezoekers, vrijwilligers, studenten en ambachtslieden samen. En zo is het kasteel niet meer in verval maar in opbouw.
Meer info over het Prinsenkasteel vind je op de website van het MOT.
Bedankt aan Théo Bastin voor de drone- en andere foto's. Meer oude foto's van het Prinsenkasteel kan je bekijken in BaLat.
